Ἡ μεγαλοσύνη στὰ ἔθνη
δὲ μετριέται μὲ τὸ στρέμμα,
μὲ τῆς καρδιᾶς τὸ πύρωμα
μετριέται καὶ μὲ τὸ αἷμα.
Στ’ ἄρματα, 1915
Σαν σήμερα, στις 27 Φεβρουαρίου του 1943, πεθαίνει στην Αθήνα σε ηλικία 84 ετών, ο δεύτερος εθνικός μας ποιητής και η πρωταγωνιστική καλλιτεχνική μορφή της Ελλάδος επί σειρά έξι δεκαετιών, ο Κωστής Παλαμάς.
Ο Παλαμάς γεννιέται το 1859, σε οικογένεια επιφανών λογίων με καταγωγή από την ιερή πόλη του Μεσολογγίου. Ορφανός από μόλις 6 ετών, θα μεγαλώσει στο σπίτι του θείου του Δημητρίου, διαπρεπούς εκπαιδευτικού, στην πόλη καταγωγής του. Από πολύ μικρή ηλικία είναι φανερό το ενδιαφέρον του για την ποιητική διαδικασία· 9 (!) ετών συνθέτει το πρώτο του ποίημα, το οποίο ξεκινάει
«Σ’ ἀγαπῶ ἐφώνησα, / κι ἐσὺ μ’ ἀστρᾶπτον βλέμμα / Μή — μ’ ἀπεκρίθης — μὴ θνητέ, / τολμήσῃς νὰ μιάνῃς / διὰ τῆς παρουσίας σου / τὰς ὥρας τὰς ὡραίας / ποὺ ἔζησα στὸν κόσμον»
Οι στίχοι αυτοί είναι απλή μίμηση των δημοφιλών μορφών της εποχής, και δίχως ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία, αλλά ακόμη και σε αυτήν την πρώτη του προσπάθεια διαφαίνεται το ταλέντο του, και μια ωριμότητα αδικαιολόγητη από την ηλικία του.
Σε ηλικία 16 ετών γράφεται στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία δεν θα αποφοιτήσει, καθώς συντόμως θα αφοσιωθεί πλήρως στην λογοτεχνία. Από αυτήν την ηλικία ξεκινάει η επίσημη συγγραφική του δράση, με δημοσιεύσεις άρθρων, κριτικών και ποιημάτων σε εφημερίδες και περιοδικά. Παρ’ ότι εκδίδει πρώτη φορά αυτοτελές έργο, το ποίημα «Μεσολόγγι» το 1878, το ποιητικό κλίμα της εποχής δεν τον ικανοποιεί. Αναγνωρίζει την παρακμή του Αθηναϊκού Ρομαντισμού της Α’ Αθηναϊκής Σχολής, με τις συναισθηματικές υπερβολές, την στειρότητα, την στρυφνότητα, τον μιμητισμό των λογοτεχνικών ρευμάτων του εξωτερικού, και πρωτοστατεί, μαζί με τους συμφοιτητές του Γεώργιο Δροσίνη και Νικόλαο Καμπά, σε μια απόπειρα αναζωογονήσεως των Ελληνικών γραμμάτων. Οι ποιητές αυτοί θα υιοθετήσουν τους περιφρονητικούς χαρακτηρισμούς «παιδαρέλλια» και «νέοι», που χρησιμοποιούν εναντίον τους οι συντηρητικοί αντίπαλοί τους, και αυτή η «Νέα Αθηναϊκή Σχολή» θα αποτελέσει μία από τις μεγάλες αναλαμπές της σύγχρονης Ελληνικής Λογοτεχνίας. Μαζί με τους προαναφερθέντες, θα δράσει πληθώρα άλλων ικανοτάτων ποιητών, όπως ο Ιωάννης Πολέμης και ο Γεώργιος Σουρής, αλλά κεντρική μορφή θα είναι πάντα ο Παλαμάς, του οποίου η συλλογή «Τραγούδια τῆς Πατρίδος μου» του 1886 θα αποτελέσει το έργο που θα εδραιώσει την «Νέα Σχολή» ως λογοτεχνικό κίνημα και θα το καταστήσει κυρίαρχο στα γράμματα της εποχής.
Στο πλαίσιο της ζωτικής του κοσμοθεωρήσεως, της επιμονής του στο αγνό Ελληνικό και της εναντιώσεως στην ξενομανία των καιρών, ο ποιητής, επηρεασμένος από τις υπερβολές των προκατόχων του, απορρίπτει την Καθαρεύουσα, θεωρώντας την λόγια επιβολή κατά τα δυτικά κλασσικιστικά πρότυπα, και επιλέγει την Δημοτική, την οποία θεωρεί δυναμικότερη. Σε παρόμοια συμπεράσματα φτάνουν και άλλοι επιφανείς άνδρες της περιόδου, όπως — μεταγενέστερα — ο Ίων Δραγούμης, και ο Παλαμάς αναδεικνύεται σε μεγάλη, αν όχι την μεγαλύτερη, μορφή του λεγόμενου «δημοτικισμού». Μεγάλη νίκη, τόσο προσωπική, όσο και για τον δημοτικισμό στο σύνολο, είναι η ανάθεση σε αυτόν, το 1896, της συγγραφής του ύμνου των Ολυμπιακών Αγώνων, σε αναγνώριση της ικανότητας και του έργου του. Την ίδια χρονιά παντρεύεται, ενώ την επόμενη ανακυρήσσεται γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Θα αποτελέσει επιπροσθέτως ιδρυτικό μέλος της Ακαδημίας των Αθηνών, από το 1926, της οποίς θα διατελέσει πρόεδρος το 1930.
Ο Παλαμάς δεν θα σταματήσει να γράφει μέχρι τα βαθειά γεράματα. Το ποιητικό του κληροδότημα είναι εκτενές· μερικά από τα σημαντικότερα έργα του είναι οι «Ἴαμβοι καὶ ἀνάπαιστοι» (1897), «Ἡ ἀσάλευτη ζωή» (1904), «Ὁ Δωδεκάλογος τοῦ Γύφτου» (1907), «Ἡ φλογέρα τοῦ Βασιλιά» (1910), τα «Σατυρικὰ Γυμνάσματα» (1912). Πέραν της ποιητικής του παραγωγής, θα γράψει ένα θεατρικό, διάφορα διηγήματα και μεταφράσεις, ενώ οι κριτικές και τα δοκίμιά του τον ανάγαγουν σε έναν από τους σημαντικότερους νεοέλληνες κριτικούς τέχνης.
Ο Παλαμάς είναι ένας γνήσια Ελληνικός ποιητής, που περιεργάζεται και αναφέρεται στο σύνολο της Ελληνικής Ιστορίας. Αντλεί, στην θεματολογία του, στις εικόνες του, από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο ως την λαϊκή παράδοση και την Επανάσταση, και την χρησιμοποιεί για να κατακρίνει τον ξεπεσμό της εποχής του, ακόμη και πριν από την καταστροφή του 1897. Η κριτική του Παλαμά είναι σκληρή και ανηλεής, αλλά πάντα με σκοπό να ανυψώσει το Έθνος, να το εξωθήσει να φτάσει στην προηγούμενή του δόξα. Το ποιητικό του έργο αποτελεί μία από τις καθαρότερες καλλιτεχνικές εκφράσεις της ιδεολογίας της Μεγάλης Ιδέας, που οραματιζόταν τότε ολόκληρο το Γένος, και ο Παλαμάς είναι ο ποιητής ο οποίος καταφέρνει να αναστηλώσει τον ταπεινωμένο Ελληνισμό μετά τις δύο μεγάλες ήττες του 1897 και του 1922, και να το ωθήσει να ενσαρκώσει το ιδανικό της Εθνικής Αναγεννήσεως που τόσο συχνά εμφανίζεται στα ποιήματά του.
Ο Κωστής Παλαμάς θα πεθάνει την 27η Φεβρουαρίου 1943 , μεσούσης της Γερμανικής Κατοχής, στο σπίτι του στην Πλάκα (το οποίο στις αρχές του 21ου αιώνα θα μετατραπεί σε σημαντική Εθνικιστική κατάληψη). Στην κηδεία του συρρέουν χιλιάδες κόσμου, και αυτή μετατρέπεται σε τεράστια — ίσως την μεγαλύτερη — αντικατοχική διαμαρτυρία. Ο Άγγελος Σικελιανός θα του απευθύνει το ποίημα «Παλαμᾶς», το γνωστό «Ἠχῆστε οἱ σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές», το οποίο γίνεται δεκτό με επευφημίες. «Σ᾿ αὐτὸ τὸ φέρετρο ἀκουμπᾶ ἡ Ἑλλάδα!» Τί φοβερό πράγμα να πει κανείς για σένα! Τί φοβερό πράγμα να ισχύει! Τί φοβερό η σκιά σου μόνη να σκεπάζει προστατευτικά το πλήθος και να το κάνει μην δειλιάζει μπροστά στα όπλα του κατακτητή, να το βαραίνει η παρουσία, έστω και του άψυχου κορμιού σου, και να μην του επιτρέπει παρά να τραγουδά περήφανα τον Εθνικό Ύμνο και να βροντοφωνάζει περιφρονητικά «Ζήτω η Ελευθερία!».
