Επόμενο στην σειρά των άρθρων των «Θεμελίων της Ιδέας» είναι ένα απόσπασμα του διαπρεπούς καθηγητή, πολιτικού επιστήμονα και συνταγματολόγου Δημητρίου Βεζανή, από το άρθρο του «Ἰδεολογία καὶ Πίστις τοῦ Ἐθνικισμοῦ», το οποίο δημοσιεύθηκε το 1940 στο περιοδικό «Νέα Πολιτική».
Ὁ Ἐθνικισμὸς ἀναχωρεῖ ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει τίποτε εἰς τὴν κοινωνίαν τὸ ὁποῖον νὰ εἶναι ἀνώτερον τοῦ συμφέροντος τοῦ συνόλου. Δικαιώματα φυσικὰ τὰ ὁποῖα δὲν δύναται ἡ κοινωνία νὰ θίξῃ δὲν ὑπάρχουν, οὔτε ἄν ὑπῆρχον θὰ ἀνεγνωρίζοντο ἀπὸ τὸ Κράτος. Ὁ Ἐθνικισμὸς πιστεύει, ὅτι ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ὑπάρχει τὸ σύνολον, ἡ ὁλότης, καὶ ὅτι κάθε ἀτομικὸν συμφέρον καὶ δικαίωμα τὸ ὁποῖον προσκρούει, ἤ δὲν ἐξυπηρετεῖ θετικῶς τὸ σύνολον, δὲν ἔχει λόγον ὑπάρξεως καὶ πρέπει νὰ καταργῆται.
[…]
Ὁ Ἐθνικισμὸς τοὐνταντίον ἀντιλαμβανόμενος τὸν λαὸν ὡς τὸ ὀργανικὸν σύνολον τῶν παρελθουσῶν, παρουσῶν καὶ μελλουσῶν γενεῶν, δὲν ἀποβλέπει μόνον εἰς τοὺς ζῶντας, ἀλλ’ εἰς τὴν αἰωνίαν ὑπόστασιν τοῦ λαοῦ. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ φροντὶς καὶ ἡ μέριμνα δὲν περιορίζεται εἰς τοὺς νῦν ζῶντας, ἀλλ’ εἰς τὴν ἀτελείωτον σειρὰν τῶν γενεῶν. Χωρὶς νὰ παραγνωρίζῃ ὁ ἐθνικισμὸς τὸ παρόν, θεραπεύει τὸ μέλλον. Οἰκοδομεῖ καὶ δημιουργεῖ ἔργα πολιτισμοῦ, πραγματικὰ μνημεῖα ὧν προορισμὸς δὲν εἶναι μόνον ἡ ἱκανοποίησις τῶν ἀναγκῶν τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ ἡ ὕψωσις τοῦ πολιτιστικοῦ του ἐπιπέδου. Δι’ αὐτῶν τῶν ἔργων διαδηλοῦται καὶ συμβολίζεται ἀκόμη ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους νὰ ὑπάρχῃ, νὰ αὐξάνεται εἰς δύναμιν καὶ εἰς πολιτισμὸν καὶ νὰ ὑπερνικᾷ καὶ αὐτὸν ἀκόμη τὸν χρόνον.
[…]
[Ὁ] Ἐθνικισμὸς διακηρύσσει, ὅτι αἱ πνευματικαὶ ἀξίαι ἐπέχουν τὴν ἀνωτέραν θέσιν ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ κοινωνίᾳ. […] Μέσα δὲ ἀπὸ τὰς πνευματικὰς αὐτὰς ἀξίας, καὶ ἀπὸ τὴν θρησκείαν καὶ ἀπὸ τὴν οἰκογένειαν καὶ ἀπὸ τὰς ἄλλας ἀνθρωπίνους ἀξίας εἰς πρώτην μοῖραν ἔρχεται ἡ «Ἰδέα τοῦ Ἔθνους». Ἔθνος ὡς κοσμοθεωρία καὶ ὡς κέντρον περὶ τὸ ὁποῖον στρέφεται ὁλόκληρος ἡ ἰδεολογία τοῦ Ἐθνικισμοῦ, εἶναι ἡ συναίσθησις τῆς ἑνότητος, κάθε ἀτόμου πρὸς τὸ ἐθνικὸν σύνολον, ἡ πλήρης συνείδησις τῆς ἐξαρτήσεως τῆς ἀτομικῆς εὐτυχίας ἤ δυστυχίας ἀπὸ τὴν εὐτυχίαν ἤ δυστυχίαν τοῦ συνόλου αὐτοῦ καὶ ἡ μέχρι θυσίας καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς βαίνουσα ἀπόφασις διὰ τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ ἔθνους τόσον ἔναντι τῶν ἐξωτερικῶν, ὅσον καὶ ἔναντι τῶν ἐσωτερικῶν του ἐχθρῶν. Αὐτὴ εἶναι ἐν ὀλίγοις ἡ ἰδεολογία τοῦ ἐθνικισμοῦ.
[…]
Ἀλλ’ αἱ ἰδεολογικαὶ αὐταὶ βάσεις τοῦ Ἐθνικισμοῦ διὰ νὰ κατανοηθοῦν πρέπει νὰ ἀναχθοῦν εἰς ἕν κέντρον, εἰς ἕνα πυρῆνα, εἰς τὴν πηγὴν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐκπορεύονται. Αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ πηγὴ εἶναι ἡ πίστις τοῦ Ἐθνικισμοῦ. Ἡ ἰδεολογία εἶναι ἡ ἀνάλυσις, ἡ πίστις εἶναι ἡ σύνθεσις τοῦ Ἐθνικισμοῦ.
[…]
Ὁλοκληρωτισμὸς καὶ ὁλοκληρωτικὸν κράτος δὲν σημαίνει μόνον, ὅτι τὸ Κράτος τοῦ τύπου αὐτοῦ δὲν ἀφήνει καμμίαν πλευρὰν τῆς κοινωνικῆς ζωῆς ἄθικτον, δὲν σημαίνει μόνον, ὅτι ὅλαι αἱ ἄλλαι περιοχαὶ τοῦ πνεύματος καὶ τῆς κοινωνικῆς ζωῆς ὀφείλουν νὰ ὑπάγωνται καὶ νὰ ἐξυπηρετοῦν θετικῶς τὴν ἐθνικιστικὴν ἰδέαν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ σημαίνει καὶ κάτι ἄλλο ἀκόμη: Ὅτι οἱ φορεῖς τῆς ἰδέας αὐτῆς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἴτε ὡς ἀρχηγοί, εἴτε ὡς στελέχη, εἴτε ὡς ὀπαδοὶ ἀνήκουν εἰς τὴν Ἰδέαν αὐτήν, ἔχουν θέσει ὁλόκληρον τὴν ζωήν των, εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Ἰδέας. Εἰς τὴν ἐθνικιστικὴν στρατιὰν δὲν δύναται νὰ καταλέγονται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκτὸς τοῦ μοναδικοῦ αὐτῶν βιώματος τρέφουν καὶ ἄλλας ἐπιδιώξεις. Τοιουτοτρόπως ὁ Ἐθνικισμὸς ἐπαναφέρει εἰς τὴν ἐπιφάνειαν ἀπὸ τὰ τρίσβαθα τοῦ κόσμου τῆς ψυχῆς ἕν στοιχεῖον ξένον πρὸς τὴν νοοτροπίαν τῆς ἐποχῆς μας: τὴν τραγικότητα. Διότι τραγικότης τότε μόνον γεννᾶται καὶ ὑπάρχει, ὅταν τίθεται εἰς ἴσην μοῖραν μία πρᾶξις ἤ μίαν ἀξία τοῦ ἀνθρώπου πρὸς ὁλόκληρον τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν.
Ἀπὸ τὸν ὁλοκληρωτισμὸν καὶ τὴν τραγικότητα τοῦ Ἐθνικισμοῦ ἐξηγεῖται καὶ ἡ ἀφάνταστος καὶ καταπληκτικὴ δύναμις, ἡ ὁποία ἐνυπάρχει εἰς αὐτόν καὶ τὴν ὁποίαν δὲν δύνανται οἱ ἐχθροὶ τῆς Ἰδέας νὰ ἐννοήσουν.Ἕν ἄλλο στοιχεῖον τοῦ Ἐθνικισμοῦ τὸ ὁποῖον τὸν κάνει νὰ διαφέρῃ ἀπὸ τὰς ἄλλας πολιτικὰς κατευθύνσεις εἶναι ἡ πίστις ἡ ὁποία κυριαρχεῖ ἐν αὐτῷ. Ἡ πίστις εἶναι ἀσφαλῶς, ἀναγκαῖον στοιχεῖον πάσης πολιτικῆς δράσεως, καὶ ἐνεργείας. Εἰς οὐδὲν ὅμως ἄλλο πολιτικὸν σύστημα παρέχεται εἰς τὴν πίστιν, τόσον πρωτεύουσα θέσις, καὶ τόσος χῶρος, ὅσον εἰς τὸν ἐθνικισμόν.
Ὁ Ἐθνικισμός, ὅπως κάθε πολιτικὴ κοσμοθεωρία ἔχει τὸ λογικόν του καὶ διανοητικόν του μέρος, ἀφοῦ ἐπιδιώκει σκοποὺς καὶ χρησιμοποιεῖ μέσα διὰ τὴν ἐπίτευξιν αὐτῶν. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον προέχει εἰς τὸν Ἐθνικισμόν, εἶναι ἡ πίστις εἰς μίαν Ἰδέαν. Δι’ αὐτὸ προκειμένου περὶ ἐθνικιστικῶν ἐπιδιώξεων καὶ ἀξιώσεων, δὲν χωρεῖ οὔτε συζήτησις οὔτε ἐπιλογή, οὔτε ἀπόρριψις τῶν μὲν καὶ ἀποδοχὴ τῶν δέ. Ἤ δεχθῶμεν ὅλας τὰς ἀξιώσεις τοῦ Ἐθνικισμοῦ ἤ θὰ τὰς ἀπορρίψωμεν ὅλας. Διότι οὐσιαστικῶς δὲν ἀποδεχόμεθα ὡρισμένας ἀπαιτήσεις στηριζόμενοι εἰς τὴν λογικήν μας, ἀλλὰ λατρεύομεν μίαν ἀρχὴν ἥν ἀποδεχόμεθα μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μας. Ἡ πίστις λοιπὸν ἀποτελεῖ τὸ πρωταρχικὸν στοιχεῖον τοῦ Ἐθνικισμοῦ. Αὐτὴν τὴν πίστιν ἐπὶ τὴν ἐθνικιστικὴν Ἰδέαν ἧς φορεὺς κατ’ ἀρχὰς εἶναι ὁ ἀρχηγὸς καὶ ἥτις μεταδίδεται κατόπιν εἰς τὸν μικρὸν κύκλον τῶν ἀμέσων συνεργατῶν του διὰ νὰ καταλάβῃ διαδοχικῶς καὶ κυματοειδῶς ὁλόκληρον σχεδὸν τόν λαὸν δυνάμεθα νὰ παραβάλωμεν πρὸς ἱερὰν κυριολεκτικῶς μανίαν. Καὶ πράγματι ὁ ἐθνικισμὸς ἀποτελεῖ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν μοναδικὴν ἀναβίωσιν θρησκευτικοῦ φαινομένου καὶ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος, ὁμοίαν πρὸς ἐκείνας αἵτινες παρατηροῦνται μόνον κατὰ τὴν γέννησιν τῶν θρησκειῶν. Ἡ δύναμις ἡ πρωτοφανὴς καὶ καταπληκτικὴ ἥν περικλείουν τὰ ἐθνικιστικὰ καθεστῶτα ὀφείλεται μόνον καὶ μόνον εἰς τὴν πίστιν αὐτήν.
