Το επόμενο άρθρο των «Θεμελίων της Ιδέας» αφιερώνεται στον Ίωνα Δραγούμη, με αφορμή την συμπλήρωση 56 ετών από την δολοφονία του, στις 31 Ιουλίου 1920, από τις δυνάμεις της βενιζελικής φιλελεύθερης δημοκρατίας. Προς τιμήν του, παρουσιάζουμε ένα απόσπασμα από το κεντρικό του έργο, το «Ὅσοι ζωντανοί» του 1905.
Αὐτὸς δὲ γυρεύει νὰ κάμη τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους νὰ τοῦ μοιάζουν, ὅπως πασκίζουν νὰ κάμουν οἱ σοσιαλιστὲς γιὰ τοὺς ἀνθρώπους, θέλοντας νὰ τοὺς ἰσοπεδώσουν μὲ τὸν ἑαυτό τους, γυρεύει μονάχα νὰ νικήση καὶ νὰ τοὺς ὁρίζη τοὺς ἀνθρώπους, γιατὶ σιχαίνεται ἢ περιφρονεῖ τὸν ἄνθρωπο. Στὴν ἀνακατωσούρα τῶν ἰδεῶν καὶ οὐτοπιῶν, που κυβερνάει τὰ μυαλὰ τῶν συγκαιρινῶν Εὐρωπαίων, γιατὶ τὰ ἔχει μολύνει ἡ Κερὰ Ἐπιστήμη, που τὴν παρεξηγοῦν τὴν κακομοίρα καὶ τὴν παίρνουν γιὰ θεὰ καὶ τὴν παρανοούνε κιόλας, ὁ καθένας κατὰ τὴ δύναμή του, τοῦ ἔρχονταν αὐτουνοῦ ἡ λαχτάρα νὰ κλείση καὶ μάτια καὶ ἀφτιὰ καὶ νὰ χυθῆ σὰν ἄνεμος μανιασμένος κατεπάνω στοὺς ἀνθρώπους νὰ τοὺς σαρώσει ἀπὸ τὴ μέση. Δὲν ἀξίζει ὁ ἄνθρωπος παρὰ σὰ δύναμη, που πρέπει νὰ ξεδιπλωθῆ καὶ νὰ χυθῆ καὶ ν᾿ ἀπλωθῇ γιὰ νὰ καθυποτάξη ἢ καὶ νὰ κατασυντρίβη φορὲς φορὲς τὸ ἀνθρώπινο τὸ γένος. Λόγια καὶ ἰδέες δὲν τῆς χρειάζονται. Βουβή, μουγγή, τυφλή, ἀτρόμητη καὶ ἀβάσταχτη ἂς χυμίζη καὶ ἂς μένη ἀσύνειδη.
Καὶ τότε ἔγραψε ἕνα ἄρθρο μὲ ἐπιγραφὴ «Τὰ ἔθνη, τὰ κράτη, οἱ κοινωνίες, οἱ τάξες καὶ ὁ ἕνας» καὶ χτύπησε τὰ ἐπιστημονικοντυμένα ἰδανικὰ τῶν σκλάβων.
Ένοιωθε ὁ ᾿Αλέξης πόσα ἴδανικὰ μποροῦν νὰ συνταράξουν τὶς μεγάλες μάζες τῶν ἀνθρώπων καὶ ὅλα βέβαια ἔχουν τὴν αἰτιολογία τους στὴν ἰδιοσυγκρασία ἐκείνων που τὰ πλάθουν καὶ ὅλα βέβαια μποροῦν ναυροῦν τὴ δικαιολογία τους καὶ τὸ σκοπό τους καὶ ὅλα σίγουρα φανατίζουν τοὺς ἀνθρώπους καὶ τοὺς κάνουν ἀποκλειστικούς. Καὶ ὅλα τὰ ἰδανικὰ δημιουργοῦν κάποια πάλη ἀνάμεσο στοὺς ἀνθρώπους, εἴτε τοὺς πάρης σὰν ἄτομα εἴτε σὰν κοινωνικὲς τάξες εἴτε σὰν κοινωνίες ὁλάκερος εἴτε σὰν κράτη καὶ σὰν ἔθνη. Τὸ ἰδανικὸ εἶναι σὰν αἴσθημα δεύτερο, προϋποθέτει ἄλλα αἰσθήματα ὁρμέμφυτα καὶ προϋποθέτει καὶ τὴ συνείδηση αὐτῶν τῶν αἰσθημάτων. Λοιπὸν δὲν εἶναι καθάριο αἴσθημα τὸ ἰδανικό, εἶναι καὶ στοχασμός, εἶναι ἡ συνειδητὴ ἐξάσκηση μιᾶς ὁρμῆς ἢ μιᾶς ἀνάγκης. Καὶ ὁ στοχασμὸς αὐτὸς καταντάει πάλε ὑποσύνειδος. Ἡ συνείδηση κάνει τὴν ὁρμὴ δυνατώτερη μέσα μας καὶ μᾶς σπρώχνει ὄχι μόνο νὰ τὴν ἔχωμε, μὰ καὶ νὰ τὴν ἐπιβάλλωμε σ’ ἄλλους. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι δὲν ἔχουν ἰδανικά, ἐνῶ ὅλοι ἔχουν ὁρμὲς καὶ κυβερνιοῦνται ἀπὸ κάποια ἀνάγκη. Το ἰδανικὸ εἶναι κάτι πλατωνικό, ἴσως εἶναι ἡ ἰ δ έ α τοῦ Πλάτωνα. Οἱ δυνατώτεροι ἄνθρωποι μποροῦν καὶ κάνουν τὶς ὁρμὲς καὶ τὶς ἀνάγκες τους ἰδανικά, οἱ δυνατώτεροι εἴτε στὸ νοῦ εἴτε στὴ θέληση εἴτε καὶ στὰ δυὸ μαζί. Ζοῦν χαμένοι καὶ κυβερνιοῦνται ἀπὸ τοὺς δυνατοὺς οἱ βιοπαλαιστές, ὑπάλληλοι, ἐργάτες, ὁ λαός, οἱ σκλάβοι ὅλοι. Τὸ «ἐθνικὸ ἰδανικὸ» δὲν πάει νὰ πῆ πως τὸ ἔχουν ὅλα τὰ ἄτομα τοῦ ἔθνους, μὰ κάποιοι λίγοι, που ἀντιπροσωπεύουν καὶ τοὺς ἄλλους, ὁρίζοντάς τους. Καὶ ἡ ἔννοια «σοσιαλιστικὸ ἰδανικὸ» δὲν προϋποθέτει πως τὸ ἔχουν ὅλα τὰ ἄτομα μιᾶς τάξης κοινωνικής, μὰ κάποιοι λίγοι που γίνηκαν σὰ νεῦρα τῶν ἄλλων. Αὐτοὶ οἱ λίγοι, ὅποιο ἴδανικό καὶ νὰ ἔπλασαν, βαστοῦν μέσα τους συνειδητὸ ἐκεῖνο που ὁ λαὸς τὸ ἔχει ἀσύνειδο ἢ ὑποσύνειδο, τὴ φιλοπατρία, τὴν παράδοση, τὴ συντηρητικότητα, τὰ περασμένα, τὶς οἰκονομικὲς ἀνάγκες, τὶς μελλούμενες ἀλλαγές, τὶς ἁρπαχτικὲς ἢ τυραννικὲς ὁρμὲς ἢ τὴ θανατερὴ τὴν κούραση. Καὶ ὅλοι αὐτοὶ οἱ λιγοστοὶ ἔχουν, κοντὰ στὰ ἄλλα τους ἴδανικά, καὶ τὸ ἰδανικὸ νὰ ὁρίζουν ἀνθρώπους. Αὐτὸ μάλιστα εἶναι τόσο δυνατὸ μέσα τους, ὥστε τὰ ἄλλα ἰδανικά, που μποροῦν καὶ πλάθουν, τὰ μεταχειρίζονται γιὰ μέσα καὶ σὰν ὄργανα γιὰ νὰ ὁρίζουν τοὺς ἀνθρώπους. Ἂν ἡ πάλη ἢ ὁ πόλεμος, που φέρνουν τὰ ἴδανικά που συναρπάζουν τὶς μάζες, εἶναι πάντα αἰτία γιὰ πρόοδο τῆς ἀνθρωπότης, ἐπειδὴ ἀκονίζει κάθε ἀνθρώπινη ἰδιότητα, καὶ κάθε ἀξιοσύνη, δὲν τὸ ξέρει ὁ ᾿Αλέξης οὔτε παραδέχεται πως τὸ ξέρει κανένας. Ξέρει μονάχα πως ὁ πόλεμος καὶ τὸ πάλαιμα ἀλλάζουν τοὺς ἀνθρώπους καὶ μετατοπίζουν τὴν κοινωνική ἰσορροπία. Εἶναι καὶ βέβαιος πως ὁ ἴδιος τὸ ἤθελε νὰ δῆ συνταραγμένη τὴν κοιμισμένη λιμνοθάλασσα τῆς Ρωμιοσύνης, μὰ συνταραγμένη σύσσωμη σὲ ἐθνικοὺς ἀγῶνες.
