Συνεχίζουμε την σειρά των άρθρων των «Θεμελίων της Ιδέας» με ένα απόσπασμα του διορατικού κοινωνιολόγου Ευάγγελου Λεμπέση, από το δοκίμιό του «Ἡ παρακμὴ τῆς Δύσεως. Εἰσαγωγὴ εἰς τὴν φιλοσοφίαν τοῦ Σπέγγλερ», όπου σχολιάζει το magnum opus του τιτάνα της Γερμανικής μεσοπολεμικής (και όχι μόνο) φιλοσοφίας.
«Ἕνα μακρὸν πόλεμον ἀνέχονται ὀλίγοι, χωρὶς νὰ φθαροῦν ψυχικῶς. Μίαν μακρὰν εἰρήνην δὲν ἀνέχεται κανεὶς» -συνοψίζει ἀποφθεγματικῶς ὁ Σπέγγλερ. Ἐκ τῆς ὡραίας καὶ εὐτυχοῦς ἐκείνης ἐποχῆς οἱ Εὐρωπαῖοι ἐκληρονόμησαν μίαν νοητὴν παρανόησιν τῶν αἰωνίων νόμων τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς -τῶν νόμων τοῦ πολέμου- καὶ μίαν ψυχικὴν μαλθακότητα ἐκ τῆς ὁποίας ἐγεννῶντο ὅλαι αἱ θεωρίαι περὶ ὑλικῆς εὐημερίας, διεθνούς συνεννοήσεως καὶ γηΐνων παραδείσων, μὲ τὰς ὁποίας ἔτερπον τὰ ὦτα των καὶ τὰ ὦτα τῶν ἄλλων οἱ δημαγωγοί. Μία ἐξ αὐτῶν τῶν θεωριών -τῶν αἰσιοδόξων θεωριῶν- ἦτο καὶ ἡ θεωρία τῆς οἰκονομικῆς κρίσεως, περὶ τὴν ὁποίαν ἐκινήθησαν δεξιοί καὶ ἀριστεροὶ πολιτικοὶ μετρίου ἀναστήματος, μετά τὴν παράκαμψιν τῆς ὁποίας ἀνεμένετο νέα περίοδος εὐημερίας, ἐνῶ ἡ σύγχρονος Ἱστορία τῆς Εὐρώπης κινεῖται πλέον τελείως ἐκτὸς τῶν σχημάτων αὐτῶν καὶ πρόκειται τώρα περὶ μιᾶς νέας περιόδου μεγάλων παγκοσμίων πολέμων μεταξὺ παγκοσμίων δυνάμεων περὶ τὴν παγκόσμιον κατίσχυσιν.
Διότι ἡ ἐποχή μας εἶναι ἐποχὴ φοβερά, ἐποχὴ ποὺ ἔχει τὴν ἀνάλογον αὐτῆς κατὰ τὴν ἀρχαιότητα εἰς τὴν περίοδον μεταξύ Καννῶν καὶ Ἀκτίου, καὶ τὴν ὁποίαν καταυγάζουν τὰ ὀνόματα: Αννίβας, Σκιπίων, Μάριος, Σύλλας, Καῖσαρ. Ὁ τελευταῖος παγκόσμιος πόλεμος δὲν ἦτο τὸ τέλος μιᾶς ἐποχῆς καὶ ἡ ἔναρξις τῆς ἐφαρμογῆς τῶν εὐδαιμονιστικῶν ὀνείρων τῶν οὐτοπιστῶν, ἀλλ᾽ ἦτο ὁ πρῶτος κεραυνὸς εἰς τὴν σειρὰν τῶν νέων παγκοσμίων πολέμων, ποὺ θὰ γίνουν κατὰ τὸν παρόντα αἰῶνα. Ἡ μορφὴ τοῦ κόσμου ἀνασχηματίζεται σήμερον ριζικῶς, ὅπως εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς γενέσεως τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, χωρὶς νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν αἱ ἐπιθυμίαι καὶ αἱ θελήσεις τῶν «πολλῶν», καὶ μὲ τὰς θυσίας ἐκείνας, ποὺ συνεπάγεται κάθε τοιαύτη ἐποχή. «Ποῖος τὸ ἐννοεῖ αὐτό; Ποῖος τὸ ἀνέχεται αὐτό; Ποῖος θεωρεῖ ἑαυτὸν εὐτυχῆ ὅτι ζῇ εἰς μίαν τοιαύτην μεγάλην ἐποχήν; Ἡ ἐποχὴ εἶναι μεγάλη, ἀλλ’ οἱ ἄνθρωποι εἶναι τόσον περισσότερον μικροί. Δὲν ἀνέχονται πλέον καμμίαν τραγωδίαν. Θέλουν τὸ happy end ἀγοραίων διασκεδαστικῶν μυθιστορημάτων, καθὼς εἶναι ἐλεεινοὶ καὶ κουρασμένοι». Ἀλλ’ ὁ τροχὸς τῆς ἱστορίας τοὺς πιάνει ἀπὸ τὸν λαιμὸν καὶ τοὺς ὠθεῖ νὰ πράξουν, ὅ,τι πρέπει νὰ γίνη, εἴτε τὸ θέλουν εἴτε ὄχι. Ἡ δειλὴ ἀσφάλεια τοῦ παρελθόντος αἰῶνος ἐξηφανίσθη καὶ ἡ ζωὴ ἐτέθη πάλιν ὑπὸ κίνδυνον. Σήμερον θὰ κατισχύσουν οἱ ἄνθρωποι ποὺ τολμοῦν καὶ δὲν θὰ ὑπάρξη χῶρος διὰ τρυφερὰς ψυχὰς καὶ ἀσθενῆ ἰδεώδη. Τώρα ποὺ συνεπληρώθη ἡ Kultur καὶ ἤρχισεν ἡ Zivilisation[*] θὰ ἐκσπάσουν καὶ πάλιν οἱ ἀρχέγονοι βάρβαροι ποὺ ἐκαλύφθησαν ἐπὶ αἰῶνας ὑπὸ τὰς αὐστηρὰς μορφὰς τοῦ πολιτισμοῦ, μὲ τὴν πολεμικήν των χαρὰν διὰ τὴν δύναμίν των, ἡ ὁποία περιφρονεῖ τὸν αἰῶνα τῆς «φιλολογίας» καὶ τοῦ ὀρθολογισμοῦ, μὲ τὸ φυλετικόν των ἔνστικτον, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ ζήση διαφορετικά, παρὰ ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν βιβλίων καὶ τῶν βιβλικῶν ἰδεωδῶν. Εἰς τὴν Δυτικὴν ευρώπην, εἰς τὴν Ἀμερικήν, εἰς τὴν βορειοασιατικὴν πεδιάδα ποὺ φυτρώνουν οἱ κατακτηταὶ τοῦ κόσμου, ζῇ ἀρκετὸν βάρβαρον αἷμα…
Ἴσως ἀκόμη καὶ ὁ αἰών μας νὰ ἔχῃ ἀνάγκην τῶν οὐτοπιῶν, διὰ νὰ ὑπεκφύγη τὴν σκληρὰν πραγματικότητα. Ἀλλὰ θὰ ἔχουν ἀνάγκην αὐτῶν καὶ οἱ ἐρχόμενοι αἰῶνες; Ὡς ἐκτοπίσεις τοῦ ὀρθολογισμοῦ ἐμφανίζονται εἰς τὴν Εὐρώπην δοξασίαι θρησκευτικαί, ὅπως κατὰ τὴν ἀνάλογον ἰνδικὴν περίοδον τῆς δειλίας πρὸ τῆς ζωῆς, ἐνεφανίσθη ὁ Βουδδισμός. Ἀλλ᾿ ὁ παγκόσμιος πόνος, τὸ παράπονον διὰ τοὺς παραλογισμοὺς τῆς Ἱστορίας καὶ τὴν σκληρότητα τῆς ζωῆς, πάντα ταῦτα προέρχονται ὄχι ἐκ τῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἐκ τῶν νοσηρῶν σκέψεων περὶ τῶν πραγμάτων. Τὸ παράπονον εἶναι ἡ ὁμολογία ἀδυναμίας τῆς ψυχῆς ἐκείνου ποὺ παραπονείται. «Ἕνα βαθὺ βλέμμα εἰς τὰ γεγονότα τοῦ κόσμου τούτου δὲν εἶναι διόλου ἐπάναγκες νὰ εἶναι δακρύβρεκτον».
Ἀντιθέτως πρὸς τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ὑπάρχουν ἀνθρώπινοι τύποι -ἀπὸ τῆς Ἀγγλίας μέχρι τῆς Ἰαπωνίας- ποὺ προκαλοῦν τὴν Μοῖραν, διὰ νὰ τὴν νικήσουν. Τοιοῦτο ἦτο τὸ πνεῦμα τῶν γνησίων χωρίων τῆς Μαχαβαράτας, τοῦ Ὁμήρου, τοῦ Πινδάρου καὶ τοῦ Αἰσχύλου, τῆς γερμανικῆς ἡρωϊκῆς ποιήσεως καὶ τοῦ Σαίξπηρ, διαφόρων τραγουδιῶν, τοῦ κινεζικοῦ Schuking καὶ τοῦ κύκλου τῶν Ἰαπώνων Σαμουράϊ. Εἶναι ἡ τραγικὴ ἀντίληψις τῆς ζωῆς, ποὺ δὲν ἀπέθανε, ποὺ θὰ ζήση μίαν νέαν ἄνθησιν, τὴν ὁποίαν ἤδη ἔζησεν εἰς τὸν παγκόσμιον πόλεμον.
Ἡ ἱστορία δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὴν ἀνθρωπίνην λογικήν. Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ ζήση τὴν τραγωδίαν, τὴν Μοῖραν, ποὺ φαίνεται ὡς παράλογος μὲ τὸ μάτι τῶν θεωρητικῶν τοῦ ὠφελιμισμοῦ, ἐκεῖνος δὲν δύναται νὰ δημιουργήση ἱστορίαν.
Ἡ θύελλα, ὁ σεισμός, τὸ ρεῦμα τῆς λάβας, ποὺ καταστρέφουν χωρὶς ἐκλογὴν ἀνθρωπίνους ὑπάρξεις εἶναι φαινόμενα συγγενῆ πρὸς τὰ στοιχειώδη γεγονότα τῆς ἱστορίας, ποὺ διαδραματίζονται χωρὶς σχέδιον καὶ χωρὶς σκοπιμότητα. Καὶ ἄν ὁλόκληροι λαοὶ ἐξαφανίζωνται καὶ ἀρχαῖαι πόλεις καὶ πολιτισμοὶ καταστρέφονται, ἡ Γῆ ὅμως δὲν παύει νὰ περιστρέφεται περὶ τὸν ἥλιον καὶ τὰ ἄστρα νὰ ἀκολουθοῦν τὴν τροχιάν των.
Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ζῶον ἁρπακτικόν. Ὅλοι οἱ ἠθικολόγοι εἶναι ζῶα ἁρπακτικά, χωρὶς δόντια, ποὺ μισοῦν τὰ ἄλλα ἁρπακτικὰ ζῶα, ἐπειδὴ ἔχουν δόντια. Ἀδυνατοῦν νὰ μελετήσουν ἕνα βιβλίον περὶ πολέμων, ἀλλὰ τρέχουν εἰς τὸν δρόμον, ὅταν συμβή δυστύχημα, νὰ ἐρεθίσουν τὰ νεῦρα των μὲ τὸ αἷμα καὶ τὰς κραυγὰς τοῦ θύματος, καὶ ὅταν δὲν ἀποτολμοῦν οὔτε αὐτό, τρέχουν εἰς τοὺς κινηματογράφους καὶ ἀγοράζουν εἰκονογραφημένα περιοδικά. «Ἁρπακτικὰ ζῶα» ὅμως, προκειμένου περὶ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων εἶναι χαρακτηρισμός προσβλητικὸς διὰ τὰ ζῶα, διότι τὰ μεγάλα ἁρπακτικὰ ζῶα εἶναι πλάσματα /εὐγενῆ/ τελειοτάτου εἴδους, χωρὶς τὴν ὑποκρισίαν τῆς ἀνθρωπίνης ἠθικῆς -ἀπὸ ἀδυναμίαν.
Φωνάζουν: «ποτὲ πλέον πόλεμος!» καὶ πραγματοποιοῦν τὸν ἐμφύλιον πόλεμον. Ἀγανακτοῦν ἐναντίον ἑνὸς δολοφόνου καὶ εὐχαρίστως ἀπολαμβάνουν τοὺς πολιτικοὺς φόνους. Αἱ κολοσσιαίαι σφαγαὶ τῶν Μπολσεβίκων δὲν τοὺς κάμνουν καμμίαν ἐντύπωσιν. Ὁ ἀγών, λοιπόν, εἶναι τὸ βασικὸν γεγονὸς τῆς ζωῆς, καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ εἰρηνόφιλοι θὰ ἤθελον εὐχαρίστως νὰ ἐξοντώσουν τοὺς ἐχθροὺς τῆς εἰρήνης. Ἡ πένθιμος πομπὴ τῶν ἠθικολόγων καὶ κοινωνικῶν μεταρρυθμιστῶν, ποὺ περνᾶ διὰ τῶν αἰώνων αὐτῶν ἀπὸ τὰς σελίδας τῆς ἱστορίας μὲ μοναδικὸν μνημεῖον της ὄρη τυπωμένου χάρτου, θὰ ἐξαφανισθῆ καὶ εἰς τὴν θέσιν της θὰ ἔλθουν οἱ Καίσαρες. Ἡ μεγάλη πολιτικὴ ὡς «Τέχνη τοῦ δυνατοῦ», μακρὰν ὅλων των «συστημάτων» καὶ θεωριῶν, ὡς τέχνη τῆς κυριαρχήσεως τῶν γεγονότων λαμβάνει καὶ πάλιν τὰ αἰώνια δικαιώματά της.
[*] Για τον Spengler κάθε πολιτισμός διέρχεται από δύο φάσεις. Στην πρώτη φάση, στον πνευματικό πολιτισμό (Kultur), κυριαρχούν τα δημιουργικά ένστικτα. Όταν αυτά ασθενήσουν και την θέση τους λάβουν τα ορθολογιστικά και κριτικά ένστικτα, τότε ο πολιτισμός περνάει στην δεύτερη φάση του, αυτή του τεχνικού πολιτισμού (Zivilisation), και αρχίζει να παρακμάζει. Ο πνευματικός πολιτισμός είναι δυναμικός, ένα γίγνεσθαι, και εστιάζει στην ανέλιξη, ενώ ο τεχνικός πολιτισμός είναι στάσιμος, ένα εἶναι, και εστιάζει απλώς στην επέκταση εξωτερικά.
